आसाममधील गोलाघाट आणि नागाव जिल्ह्यात असलेले काझीरंगा राष्ट्रीय उद्यान हे भारतातील प्रसिद्ध राष्ट्रीय उद्यान आहे. उत्तरेला ब्रह्मपुत्रा नदीच्या काठावर आणि दक्षिणेला कार्बी आंग्लॉन्ग हिल्सच्या 430 चौरस किलोमीटर परिसरात पसरलेले हे आसामचे सर्वात जुने उद्यान आहे. हे जगातील एकमेव असे राष्ट्रीय उद्यान आहे जिथे एक शिंगे असलेल्या गेंड्याची संख्या सर्वाधिक आहे. या उद्यानात अंदाजे 2,401 गेंडे आहेत.
वास्तविक आसाम हे ईशान्य भारतातील राज्यांना जोडणारे प्रवेशद्वार म्हणून ओळखले जाते. हा संपूर्ण प्रदेश सपाट असून ,नद्या आणि जंगलांनी समृद्ध आहे. यामुळे हा प्रदेश प्राण्यांसाठी नंदनवनच ठरतो. या
अभयारण्याचा 1985 साली समावेश जागतिक वारसा स्थानात केला आहे. काझीरंगामध्ये अनेक वाघदेखील आहेत. 2006 मध्ये याला 'वाघांचे अभयारण्य' म्हणून घोषित करण्यात आले. या जंगलात हत्ती, पाणम्हशी, हरणे या प्राण्यांसोबत अनेक दुर्मिळ पक्षी आढळतात. काझीरंगा हे सुरक्षित अभयारण्य मानले जात असून 1905 मध्ये याला संरक्षित वनक्षेत्राचा दर्जा मिळाला आहे. जैवविविधतेमुळे हे उद्यान समृद्ध बनले आहे.
काझीरंगा अभयारण्यात चार प्रकारच्या वनस्पती आढळतात. पाण्याने भरलेला गवताळ प्रदेश, विषुववृत्तीय पानगळीची जंगले, वृत्तीय अर्ध सदाहरित जंगले आणि सवाना जंगलांचा यामध्ये समावेश होतो. काझीरंगा हे उतारावर वसलेले जंगल असून , जंगलाचा पश्चिमेचा भाग हा पूर्व भागापेक्षा कमी उंचीवर आहे. पश्चिम भाग गवताळ प्रदेशांनी व्यापला आहे. उंच गवत उंचीवरच्या भागात आढळते,तर छोटे गवत कमी उंचीवरच्या भागावर तलावांच्या काठावर आढळते. उंच गवतांमध्ये ऊस व बांबू या वनस्पती आढळतात, तर इतर झाडांमध्ये कुंभी तसेच कापसाची झाडे आढळतात. गवताळ प्रदेशामध्ये सफरचंदाची झाडेसुद्धा आढळतात.
काझीरंगा उद्यानात 35 प्रकारचे सस्तन प्राणी आढळतात. यामध्ये एकशिंगी गेंड्यांची संख्या सर्वाधिक आहे. पाणम्हशी, बाराशिंगा, हत्ती, रानगवे, सांबर, भेकर, रानडुक्कर व हॉग हरणे हे प्राणी अभयारण्यात मोठ्या संख्येने वावरतात. काझीरंगा हे वाघांचे एक आश्रयस्थान म्हणून ओळखले जाते. अभयारण्याला 2006 मध्ये व्याघ्र प्रकल्पाचा दर्जा मिळाला. वाघांखेरीज रानमांजर, बिबटे व पाणमांजरीसुद्धा येथे आढळतात. इतर छोट्या प्राण्यांमध्ये मुंगूस, कोल्हा, तरस, अस्वल आदी प्राण्यांचे येथे वास्तव्य आहे. भारतात आढळणाऱ्या माकडांच्या 14 जातींपैकी 9 जाती या उद्यानात आहेत. यामध्ये आसामी माकड, सोनेरी वानर व भारतात आढळणारे एकमेव 'एप माकड' यांचा समावेश होतो. काझीरंगाच्या नद्यांमध्ये दुर्मिळ असे डॉल्फिनही आहेत.
काझीरंगाला पक्षी अभयारण्याचा दर्जा मिळाला आहे. अनेक प्रकारचे स्थलांतर करणारे पक्षी ,पाणपक्षी, शिकारी पक्षी येथे आढळतात. हिवाळ्यात मध्य आशियातून विविध प्रकारचे बदके, बगळे, करकोचे आदी पक्षी स्थलांतर करून येथे येतात. शिकारी पक्ष्यांमध्ये इंपिरियल घर, ठिपक्यांची घार, पांढऱ्या शेपटींची घार, पल्लास मत्स्य घार, करड्या डोक्याची घार व केस्ट्रेल घार हे पक्षी येथे आढळतात. नदीच्या काठी पक्ष्यांमध्ये खंड्या, पेलिकन, सारंग आदी पक्षी आहेत. येथे एकेकाळी सात प्रकारची गिधाडे आढळत होती. यापैकी बऱ्याच जाती आता नष्ट झाल्या आहेत. आता फक्त भारतीय गिधाड, पातळ चोचीचे गिधाड व भारतीय पांढऱ्या रंगाचे गिधाड या प्रजाती येथे आढळतात.
1904 मध्ये, जेव्हा भारताचे व्हाईसरॉय लॉर्ड कर्झन आपली पत्नी मेरी कर्झनसह काझीरंगा येथे आले, तेव्हा त्यांना येथे फारच कमी एक शिंगे गेंडे दिसले. अशा स्थितीत, मेरी कर्झनने आपल्या पतीला एक शिंगे असलेल्या गेंड्याच्या ढासळत्या प्रजातींचे संरक्षण करण्यासाठी उपाययोजना करण्यास सांगितले. त्यानंतर 1908 मध्ये ते पूर्णपणे आरक्षित जंगल घोषित करण्यात आले. 1950 मध्ये त्याचे नाव बदलून काझीरंगा वन्यजीव अभयारण्य ठेवण्यात आले.
आसाम राज्य परिवहन मंडळाच्या तसेच खासगी बस गुवाहाटी, तेजपूर व आसामच्या इतर उत्तरी भागांमधून सुटतात. त्या काझीरंगाच्या मुख्य द्वारापाशी (कोहोरा) सोडतात. फर्केटिंग हे रेल्वे स्टेशन काझीरंगाला जवळून जोडण्याचे काम करते. मुंबईच्या प्रवाशांसाठी मुंबई-गुवाहाटी एक्स्प्रेस उत्तम. खासगी बस आणि टॅक्सीचा पर्यायदेखील वापरता येतो. रौरिया येथील जोरहाट विमानतळ, सालोनबारी येथील तेजपूर विमानतळ व गुवाहाटीमधील लोकप्रिय गोपीनाथ बोर्डोलोई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ ही जवळची विमानतळे आहेत. नोव्हेंबर मध्यापासून ते एप्रिलपर्यंतचा काळ येथे जाण्यासाठी उत्तम आहे.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली
No comments:
Post a Comment