निसर्गातील एक आश्चर्यकारक प्राणी म्हणजे उंदीर हरीण. म्हणजेच माउस डियर. तसेच मराठीत त्याला 'मृषक हरिण', 'पिसोरी हरिण', 'पिसुरी हरिण' म्हणून संबोधले जाते. पिसोरी हरिण हा लाजरा व कायम मनुष्यवस्तीपासून दूर जंगलात राहणारा वन्यजीव आहे. वेळप्रसंगी खूप चपळतेने हे हरिण पळते. आपल्या देशात आढळणाऱ्या 12 प्रजातींपैकी उंदीर हरीण देखील त्यांपैकी एक आहे.हे जगातील सर्वात लहान हरीण मानले जाते. नामशेष होण्याच्या मार्गावर पोहोचलेल्या या प्राण्यामध्ये उंदीर, ससा आणि हरणांची वैशिष्ट्ये दिसून येतात. प्रत्येक हरिणाची शरीररचना वेगवेगळया असतात. त्याचप्रमाणे पिसोरी हरिणाच्या मुखाची रचना उंदरासारखी असून डोके लहान, नाकपुड्या उंदरासारख्या टोकदार असतात पिसोरी हरिणाच्या दोन जाती आहेत. आशियायी पिसोरी हरिण आणि आफ्रिकी पिसोरी हरिण. देशात पिसोरी हरिण दाट जंगलापासून सामान्यतः १,८५० मी. उंचीपर्यत आढळते. दाट झाडी आणि आर्द्र वनक्षेत्र परिसरात निवास करतात. हे हरीण मुख्यतः जास्त पाऊस असलेल्या भागात आढळते. भारत, नेपाळ, श्रीलंका, पाकिस्तान आणि बांगलादेश यासह इतर दक्षिण आशियाई आणि पूर्व आशियाई देशांच्या उष्णकटिबंधीय आर्द्र भागात आढळतात. पिसूरी हरीण हे युग्मखुरी वर्गात गणल्या जाणाऱ्या त्रागुलिडी कुळातील प्राणी असून आग्नेय आशिया, दक्षिण आशियापासून मध्य व पश्चिम आफ्रिकेपर्यंत आढळतात. यांची खांद्यापर्यंतची उंची साधारण २५ ते ३० सेमी असते. भारतीय पिसोरी हरणाच्या शरीराची लांबी ४५-५५ सेंमी असते. या हरिणाचे वजन ०.७ ग्रेंम ते ८ किलोग्रेंमपर्यत असते. पाय अतिशय सडपातळ व मागचा भाग उंच असतो. तसेच प्रत्येक पायावर चांगली वाढ झालेली चार बोटे असतात. शरीरावर लहान, मुलायम आणि दाट केस असतात. त्यामुळे त्यांच्या सौंदर्यात भर पडते. डोक्यावर आणि खालच्या भागावर ते जास्त आखूड केस असतात, शरीराचा रंग तपकिरी असून त्यावर पिवळसर ठिपके आणि फिकट पिवळे पट्टे असतात. हा प्राणी जंगलात आठ ते बारा वर्षे जगू शकतो.
पिसोरीच्या शरीराचा खालचा भाग, पोट इतर हरिणांप्रमाणे पांढरे व पिवळे असते. यांना शिंगे नसतात. पोटाची बाजु पांढरी असते. गळयावर तीन पांढरे पट्टे असतात. हा लहान, बुजऱ्या स्वभावाचा आणि परिसरात चटकन मिसळण्याच्या रंगसंगतीचा प्राणी असल्यामुळे सहज दिसून येत नाही. हे हरिण रवंथ करणारे आहे. त्याचे जठर रवंथ करणाऱ्या इतर प्राण्यांप्रमाणे चार कोष्ठांचे बनलेले असते. वनस्पतीजन्य पदार्थ, अगदी कठीण पदार्थही त्यांच्या पोटात आंबवले जातात. मात्र, यातील एक कोष्ठ विकसित झालेले नसल्याने तीनच कोष्ठ असतात.
मादी हरणांचा प्रजनन कालावधी संपूर्ण वर्षभर असतो. मादी वर्षातून दोनदा जन्म देते. हे सहसा एका वेळी फक्त एकाच पिलाला जन्म देते, परंतु अपवाद म्हटले तर दोन पिलांना जन्म देऊ शकते. नवजात बाळ जन्मानंतर केवळ 24 तासांच चालायला आणि धावयाला सुरू करतात.
खडकाळ व गवताने झाकलेल्या डोंगरांच्या बाजू किंवा दाट जंगल यात हा प्राणी नेहमी आसरा घेतो. खडकातील कपारी अथवा मोठाले दगडधोंडे यात तो लपून बसतो. पिसोरी हरिण फार भित्रे असते. दिवस उजडण्याच्या वेळी किवा सायंकाळन॑तर ते अन्न मिळविण्याकरिता बाहेर पडते. परंतू फार दूर मोकळ्या जागी जाण्याचे ते धाडस करीत नाही. धोक्याचा संशय आल्यास एखाद्या कपारित लपते. गवत, झुडपांचा पाला, कोवळी रोपे, गळून पडलेली रानफुले हे या प्राण्यांचे अन्न आहे. हे हरिण अतिशय दुर्मीळ असल्याने तिचे संवर्धन आणि संरक्षणाकडे विशेष लक्ष्य देण्यात येत आहे. -मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली
No comments:
Post a Comment